Tâi-ôan Lô-má-j„ Hiãp-höe Hoat-khí-jîn Höe-g„ ê öe

Pó-chûn Të-kiû ê Gí-giân Bûn-hòa

2001 4/1

Tiu° Hõk-chû 張復聚

Lán koan-sim Tâi-ôan Gí-giân Bûn-hòa ê hó peng-iú,

Löe-chèng-p³ Tân S„-chhat,

Kok-üi Lâi-pin,

Lán Tâi-ôan Lô-má-j„ Hiãp-höe ê Hoat-khí-jîn,

Täi-ke CTT!!!

Kin-á-j…t lán t„ chia khui chit-ê Hoat-khí-jîn Höe-g„, ü sím-m…h ì-g„? Lán siü° beh chhòng-sià°? Lán ê bõk-tek s„ sím-m…h, t„ tó-üi?

Góa siü° chit-ê bün-tê s„ lán chäi-chö múi ch…t-ê lâng, pau-hâm lán Tân S„-chhat chäi-läi, lóng siü° beh liáu-kái..ê.

Góa beh iöng ch…t-ê chin kán-tan koh chin chheng-chhó ê koan-liäm lâi piáu-s„ lán TLH(Tâi-ôan Lô-má-j„ Hiãp-höe) ê chú-tiu°: Chhiá° pó-chûn të-kiû siöng ê gí-giân bûn-hòa, he s„ sè-kài-lâng ê kiöng-tông châi-sán!

Kòe-khì, lán ê gí-giân bûn-hòa gôan-thâu lóng-s„ thóng-t„-chiá ê hù-siõk ki-koan, chhiü° hãk-häu, sin-bûn pò-chóa, tiän-s„ kap la-jí-¬h téng-téng ê täi-chiòng thôan-pò mûi-thé. In kä pau-chong chin sù-s„ ê bûn-hòa kap kè-tãt koan-liäm tùi téng-kôan kau--lõh--lâi. In kiò lán chiap-siü, lán tiõh ài koai-koai-á chiap-siü! T„ hit-ê bé-phiò, phiàn-phiò kap chò-phiò ê nî-täi, lán ˜-ká° ü sím-m…h ì-kiàn. In-üi lí nä ü kap thóng-t„-chiá bô käng ê ì-kiàn, khó-lêng lí ë chin hó khòa°! Nä-s„ lí ˜-kia°-sí, ì-kiàn ch…t-töa-tui, mä bô siá° l³-häu! Kçk-ke s„ t„ lín tau m£g koai°--leh, t„ chhù-läi káu püi hóe-chhia, báng-á tèng gû-kak! Thóng-t„-chiá ch…t-tiám-á lóng bô chùn-bün--tiõh, bô hì°-hai°--tiõh! Lán sui-jiân koai-koai-á kiáu sòe-kim, lán ê kiá°-t„ t„ hãk-häu iáu s„ bô õh-tiõh lán ka-k„ ê öe-gí kap bûn-hòa kè-tãt-koan! Lán ê öe-gí iáu-s„ të-j„-téng..ê, bô chúi-chún..ê kap bô l³-iöng..ê!

J…t-pún thóng-t„ lán Tâi-ôan ê 1920 nî-täi, lán ê chiân-pòe sêng-l…p Tâi-ôan Bûn-hòa Hiãp-höe teh phah-pià°. Tng-tong-sî, Chhòa Pôe-hóe蔡培火 sian-si° chiü khai-sí k‾-bú Tâi-ôan-lâng chhái-iöng Se-kok-lâng ê Lô-má-j„ lâi bat-j„, thãk-chheh kap kái-siän Tâi-ôan-lâng siong-tiöng ê pë°-chèng: bûn-hòa £g-sng-tháng, iöng chit-má ê öe chiü-s„ bûn-hòa êng-ióng put-liong! Chóng-s„, chin khó-sioh, ch…t-hong-b„n bô tit-tiõh chin chë lâng ê j„n-tông kap chi-chhî , ch…t-hong-b„n lçk-sú mä bô h³ Tâi-ôan-lâng kàu-giãh ê sî-kan, bô jöa kú chiü t¤g--khì ah!

Kàu 1950 nî-täi, Liân-hãp-kok khai-sí tiöng-s„ jîn-lüi ê öe-gí. UNSECO(Liân-hãp-kok Kho-hãk Kàu-iõk kap Bûn-hòa Ch¬-chit) chú-tiu° “jîn-lüi ê bó-gí s„ chôan sè-kài siöng-kài chán ê kàu-hãk gí-giân”! ‹-kú, Tâi-ôan p„ pâi-tû t„ Liân-hãp-kok ê göa-kháu, chhiü° Lîm Chong-g„ kàu-siü kóng..ê: <Formosa, an isolated island with forgotten people>, lán pëng bô tit-tiõh chit-khóan sian-chìn koh ü óan-kiàn hó chú-tiu° ê tì-ìm. Lán ê bó-gí kè-siõk h³ lâng chau-that, h³ lâng khòa°-khin, h³ lâng thí-chhiò! Kan-ta sóan-kí nä kàu chiah ë kóng kúi-kù-á koh lâi kä lán phiàn-phiò nä-tiä°! Bãk-chêng, Liân-hãp-kok koh teh chhui-sak Agenda 21, chiü-s„ 21 sè-kí të-kiû ê töa g„-tê. Pó-chûn chió-s± lâng ê bûn-hòa chiâ°-chò s„ kài iàu-kín ê sü-kang chi-it. Gí-giân s„ pó-chûn bûn-hòa siöng të-it iàu-kín, ü-häu koh hó-iöng ê kang-kü. Put-kò, lán ê sin chèng-hú kap sin chóng-thóng mä ná-chhiü° lóng bô siü°--tiõh, lóng bô thia°--tiõh ê khóan! Bô-chhái lán lóng tâu h³ i!

T„ chit-khóan bô sím-m…h ¢g-bäng ê th‾-të kap sî-täi, lán beh án-chóa°? Lán ë-tàng án-chóa° ? Che chiü-s„ lán TLH sêng-l…p ê lí-iû kap chûn-chäi ê ì-g„: Lán beh kä sè-kài-lâng kóng,”Tâi-ôan koh ü ch…t-t„n chiãh-pá siu°-êng koh ˜-chai-sí mä ˜-kia°-sí ê lâng beh thè sè-kài lâng pó-chûn të-kiû siöng ê gí-giân bûn-hòa! Lán beh t„ chia kóng:chiãh-pá siu°-êng chiah ë ü bûn-bêng!

1996 nî, t„ Bí-kok sêng-l…p ch…t-ê bîn-kan thôan-thé kiò-chò Terralingua, kán-chheng TL. I ê chong-chí s„ beh pó-h³ të-kiû ê gí-giân kap být-chióng. Kin-kì in ê gián-kiù, gí-giân piàn-hòa jú töa, iä chiü-s„ gí-giân jú chë ê s‾-chäi, být-chióng jú chë! Iöng Eng-gí lâi kóng, chiü-s„ Biodiversity kap Cultural diversity. In ê lí-lün s„: gí-giân bûn-hòa ë éng-hióng lâng tùi töng-být, s…t-být ê khòa°-hoat kap sú-iöng ê thài-t³. Nä-s„ tan-it gí-giân, chin khó-lêng tiõh kan-ta tùi b‾ kúi chióng töng-s…t-být ü koan-liäm. Chhun..ê lóng ˜-bat, ˜-chai. Tiõh chhìn-chhái chhú-lí. Kiat-kó chiü-s„ kä chin chë ˜-bat ê být-chióng läm-sám-iöng, ¬-pçh pì°, s„m-chì kä húi-biãt! Ch…t-ê chin hó ê lë chiü-s„ âng-täu-sam. Lán chit-má teh t„-liâu leng-gâm ê iõh-á chiü-s„ tùi i thê-liän---chhut---lâi..ê. ‹-kú t„ 1960 nî-täi, lâng lóng kä khòa°-chò s„ bô-l³-iöng ê àu-chhâ! In-üi i ê bok-châi bë-tàng chò ka-kü kap chong-hông.

Bô keng-chè l„-ek. Tùi hit-tang-chün ê lâng lâi kóng s¢g pùn-sò! Siü° bë kàu, chit-má khiok s„ pó! ‹-nä s„ pó, s„ cha-b‾-lâng ê kiù-chhi°! ‹-nä s„ cha-b‾-lâng, cha-p¬-lâng mä käng-khóan! Cha-p¬-lâng mä khó-lêng ë se° leng-gâm!

Chò-t„n ián-hòa(Co-evolution), s„ chòe-k„n ê sin hãk-soat. Chiü-s„ kóng, jîn-lüi kap chü-jiân khôan-kéng, pau-koat töng-s…t-být, s„ tâng-chê teh piàn-hòa..ê. Nä-s„ án-ne, jîn-lüi chham-ú ê b²-sek s„ an-chóa°? Phöa°-ián ê kak-sek s„ sím-m…h? Chit-má lóng iáu ˜-chai. Lán, tòa t„ të-kiû téng s‾ ü ê lâng, lóng ü g„-bü lâi pó-chûn të-kiû siöng s‾ ü ê gí-giân kap být-chióng, thang lâu h³ chhian-bän-nî í-äu lán ê kiá°-sun thang èng-iöng kap hiáng-siü!

Che chiü-s„ lán TLH beh chò ê sü-kang kap lán bõk-tek ê s‾-chäi. Lán täi-ke tàu-t„n lâi chò, h³ siöng bián-lë, h³-siöng tok-chhiok, mä h³-siöng him-sióng!

To-siä!

Chiok täi-ke :

Chiãh-pá siu°-êng